Flamenco w Maladze — wszystko, co warto wiedzieć

Co uznało UNESCO

W 2010 roku UNESCO wpisało flamenco na Listę Reprezentatywną, rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego świata. Wpis wyróżnia trzy nurty: śpiewane cante, tańczone baile i gitarowe toque, a także kastaniety, klaskanie i tupanie, i stwierdza, że sztuka ta jest wykonywana podczas świąt religijnych, ceremonii i prywatnych uroczystości. Andaluzja wskazana jest jako serce tej tradycji, z Murcją i Estremadurą jako dalszymi korzeniami, a społeczności Gitano (Roma) przypisuje się kluczową rolę w jej rozwoju. UNESCO dodaje, że sztuka ta przekazywana jest przez rodziny, dynastie, kręgi towarzyskie i kluby flamenco — dlatego w dalszej części tego przewodnika pojawia się peña z Malagi. To żywa praktyka, a nie muzealny eksponat: UNESCO nazywa flamenco znakiem tożsamości wielu społeczności i grup.

Jakie miejsce zajmuje Malaga

Flamenco jest andaluzyjskie, a nie lokalne dla jednego miasta, a jego pierwsze pisane ślady prowadzą do Jerez de la Frontera pod koniec XVIII wieku, według Wikipedii. Wkładem Malagi jest rodzina pieśni znana jako cantes de Málaga, która wyrosła z lokalnego fandango. Flamenco portal Junta de Andalucía podaje, że malagueña wywodzi się ze starych fandangos z Malagi. Dwie pieśni mają znaczenie dla odwiedzającego: malagueña, śpiewana forma tego miasta, oraz verdiales, grane przez wiejskie zespoły we wzgórzach za miastem. Warto ich słuchać, nawet jeśli program nigdy ich nie wymieni. Występ w tablao w Maladze to przede wszystkim występ flamenco, a lokalne pieśni pojawiają się wtedy, gdy wybiorą je artyści.

Verdiales — dźwięk górskich wiosek

Verdiales pochodzą z wiosek Montes de Málaga, Almogía i Comares i pozostają wiejską praktyką ludową istniejącą niezależnie od profesjonalnego flamenco. Wikipedia opisuje je jako blisko spokrewnione z fandango i jako ocalałego świadka najwcześniejszej tradycji fandango z Málagi. Grają je panda – zespoły łączące śpiewaków, tancerzy, skrzypce, gitary, tamburyn lub bęben obręczowy i małe talerze. Główne święto, Fiesta Mayor de Verdiales, odbywa się około 28 grudnia, w dniu Świętych Młodzianków, a fiesta jest uznana za Bien de Interés Cultural. Zespoły są nieprofesjonalne, dlatego verdiales brzmią inaczej niż dopracowany program sceniczny.

Malagueña i jej twórcy

Malagueña wyrosła ze starych fandangos z Málagi i stała się stylem flamenco w pierwszej połowie XIX wieku, według Junta de Andalucía. Śpiewa się ją w wolnym rytmie, ceniona jest za melodię i często kończy się żywszym fandango. Wikipedia wskazuje Antonio Chacóna jako najpłodniejszego twórcę malagueñas, a Enrique el Mellizo jako śpiewaka, który przesunął ją w stronę wolnego rytmu. Juan Breva, urodzony w Vélez-Málaga w 1844 roku, to śpiewak najbardziej związany z miastem; na początku XX wieku nagrał trzy swoje style, a Lorca miał przeciwstawiać jego gigantyczną posturę wysokiemu, lekkimu głosowi. Nie musisz rozpoznawać malagueñy, by się nią cieszyć; zwróć uwagę na długą, niespieszną linię melodyczną ponad gitarą.

Cafés cantantes i tancerka w kawiarni w Máladze

W XIX wieku flamenco przeniosło się z rodzinnych spotkań na płatne sceny. W 1881 roku, jak odnotowuje Wikipedia, Silverio Franconetti otworzył pierwszą sewilską kawiarnię śpiewaka flamenco, a Málaga miała własny obieg: lokalny przewodnik po flamenco dolicza się ponad piętnastu cafés cantantes wokół Plaza de la Constitución od połowy XIX wieku. Prezentowana tu litografia, sygnowana Henry Detouche ze słowem Málaga, przedstawia tancerkę w czarnej szali na scenie kawiarni, ze śpiewakami siedzącymi za nią i publicznością stłoczoną blisko. To rysunek, a nie fotografia, ale ukazana na nim bliskość to ta sama bliskość, którą sprzedaje dziś małe tablao. W tym sensie tablao jest potomkiem sceny kawiarnianej.

Málaga pamięta swoich śpiewaków

Stare centrum nosi ślady tej historii. Na froncie restauracji El Chinitas przy Calle Moreno Monroe tabliczka z płytek, ustawiona wiosną 2002 roku, honoruje ludzi, którzy uczynili z Málagi miasto śpiewu. Wśród nazwisk znajdują się Juan Breva, La Trini, El Canario i El Piyayo. Tabliczka to szybka lekcja tego, ilu śpiewaków miasto uznaje za swoich. Czytanie nazwisk to łatwy sposób, by zacząć nasłuchiwać dźwięku Málagi, zanim rozpocznie się występ. Taką tabliczkę można przeczytać za darmo i nie potrzebuje biletu. Data wydrukowana na płytce to wiosna 2002 roku, a portret na jej szczycie jest opisany jako El Chinitas.

Peña i jej muzeum

Peña to klub flamenco, rodzaj grupy społecznej, którą UNESCO wymienia jako jeden ze sposobów przekazywania tej sztuki. Najbardziej znana w Maladze to Peña Juan Breva, założona w 1958 roku w hołdzie dla śpiewaka, mieszcząca się w budynku przy Calle Ramón Franquelo, w starym centrum. Andaluzyjski zarząd turystyki wymienia tam jej Muzeum Sztuki Flamenco, a budynek mieści klub i muzeum razem. Tablao to miejsce, gdzie ogląda się występ; peña to miejsce, gdzie społeczność skupiona wokół tej sztuki utrzymuje ją przy życiu, wśród śpiewaków, gitarzystów i słuchaczy spotykających się poza obiegiem komercyjnym.

Tablao, peña, występ w restauracji

Według definicji Wikipedii tablao to miejsce występów flamenco, a termin obejmuje również parkiet do tańca. Formaty, z którymi spotyka się odwiedzający w Maladze, różnią się głównie tym, co otacza występ. Tablao, takie jak El Gallo Ronco, sprzedaje biletowany występ trwający około godziny. Występ w restauracji wplata przedstawienie w posiłek, z jedzeniem zamawianym w jego trakcie. Peña to klub dla członków i entuzjastów, niepomyślany jako show dla przypadkowych gości. Świadomość, który z tych trzech formatów się zarezerwowało, wyjaśnia większość tego, co dzieje się wieczorem. El Gallo Ronco to pierwszy format, więc oceniaj go jako biletowaną godzinę flamenco, a nie jako posiłek czy wieczór członków.

Na co słuchać w ciągu godziny

Zacznij od compás, cyklu rytmicznego palo, który niosą gitara i klaśnięcia dłońmi (palmas). Potem podążaj za głosem, a na końcu za stopami. Soleá, podstawowe palo często grane z jedną tylko gitarą, ma dwunastouderzeniowy cykl i poważny nastrój. Siguiriya należy do cante jondo i liczy dwanaście uderzeń, z akcentem na pierwszym, trzecim, piątym, ósmym i jedenastym. Tangos biegną w czterouderzeniowym pulsie i są często żywe, a ten równy puls czyni je najłatwiejszym punktem wejścia dla nowicjusza, który chce nadążać stopą. Artyści wybierają program, więc żaden z tych utworów nie jest gwarantowany. To zestaw do słuchania, a pozostałe przewodniki na tej stronie wchodzą w szczegóły pieśni z Malagi.

• Soleá: dwanaście uderzeń, poważny nastrój
• Siguiriya: cante jondo, akcent na uderzeniach 1, 3, 5, 8 i 11
• Tangos: czterouderzeniowy puls, często żywe
• Palmas: dłonie wybijające compás

Etykieta w małej sali

Flamenco ma własną tradycję głosów publiczności (Wikipedia wiąże słowo jaleo z czasownikiem jalear, czyli zachęcać): jaleos to okrzyki dodające otuchy, często arza lub olé, którymi znaczy się moment, który artyści właśnie stworzyli. Nowicjuszowi najbezpieczniej jest podążać za salą, a nie ją prowadzić. Warunki biletu dodają własną praktyczną regułę: gdy występ się rozpocznie, drzwi zostają zamknięte, a wejście możliwe jest tylko między występami. Przyjdź na czas, usiądź wygodnie, zanim zmieni się światło, a rozmowę zachowaj na przerwy między utworami, aby głos śpiewaka niósł się po sali. Ta sama logika dotyczy braw: koniec utworu to bezpieczny moment.

Dla kogo to nie jest

Odpuść sobie ten tekst, jeśli chcesz poznać wyłącznie praktyczne szczegóły jednego biletu; przewodnik po biletach El Gallo Ronco obejmuje te kwestie. Nie zastępuje też słuchania muzyki. Gość, który pragnie formalnej lekcji techniki flamenco, potrzebuje zajęć, a ten, który chce zwiedzić muzeum, ma Muzeum Sztuki Flamenco, które ma własne godziny otwarcia warte sprawdzenia przed wyjściem. Traktuj występ w tablao jako widowisko, które najpierw się czuje, a dopiero potem jako temat do studiowania, i pozwól, by powyższe tło cicho tkwiło z tyłu głowy, gdy śpiewak pracuje. Jeśli zapamiętasz tylko jedną myśl, niech to będzie puls gitary: reszta wieczoru wisi właśnie na nim.

Czytaj dalej: Bilety El Gallo Ronco