Flamenco in Málaga, uitgelegd

Wat UNESCO erkende

In 2010 plaatste UNESCO flamenco op de Representatieve Lijst, een register van het immaterieel cultureel erfgoed van de wereld. De inschrijving beschrijft drie pijlers: de gezongen cante, de gedanste baile en de gitaar-toque, samen met castagnetten, handgeklap en voetgestamp, en stelt dat de kunst wordt opgevoerd tijdens religieuze feesten, ceremonies en privévieringen. Andalusië wordt genoemd als het hartland, met Murcia en Extremadura als verdere wortels, en de Gitano (Roma)-gemeenschap krijgt een essentiële rol toegekend in de ontwikkeling ervan. UNESCO voegt toe dat de kunst wordt doorgegeven via families, dynastieën, sociale kringen en flamenco clubs, wat verklaart waarom een peña in Málaga later in deze gids opduikt. Het is een levende praktijk en geen museumstuk: UNESCO noemt flamenco een teken van identiteit voor vele gemeenschappen en groepen.

Waar Málaga past

Flamenco is Andalusisch en niet lokaal gebonden aan één stad, en de eerste schriftelijke sporen wijzen volgens Wikipedia op Jerez de la Frontera in de late achttiende eeuw. De bijdrage van Málaga is een familie van liederen die bekendstaat als de cantes de Málaga, voortgekomen uit de lokale fandango. Het flamencoportaal van de Junta de Andalucía stelt dat de malagueña voortkomt uit de oude fandango's van Málaga. Twee liederen zijn van belang voor een bezoeker: de malagueña, een gezongen vorm van de stad, en de verdiales, gespeeld door dorpsbands in de heuvels erachter. Beide zijn het beluisteren waard, zelfs als het programma ze nooit bij naam noemt. Een tablao-voorstelling in Málaga is in de eerste plaats een flamencovoorstelling, en de lokale liederen verschijnen wanneer de artiesten ze kiezen.

Verdiales, het geluid van de heuveldorpen

Verdiales komen uit de dorpen van de Montes de Málaga, Almogía en Comares, en ze blijven een landelijke volkstraditie die losstaat van professionele flamenco. Wikipedia beschrijft ze als nauw verwant aan de fandango en als een overlevende van de vroegste Málaga fandango-traditie. Ze worden gespeeld door pandas, bands die zangers, dansers, viool, gitaren, een tamboerijn of lijsttrommel en kleine cimbalen combineren. Het belangrijkste feest, de Fiesta Mayor de Verdiales, vindt plaats rond 28 december, de dag van de Heilige Onnozele Kinderen, en het feest is erkend als een Bien de Interés Cultural. De groepen zijn niet-professioneel, waardoor verdiales anders aanvoelen dan een gepolijst podiumprogramma.

De malagueña en haar makers

De malagueña is voortgekomen uit de oude fandango's van Málaga en werd in de eerste helft van de negentiende eeuw een flamencostijl, volgens de Junta de Andalucía. Ze wordt gezongen in vrije maat, gewaardeerd om haar melodie, en eindigt vaak op een levendiger fandango. Wikipedia noemt Antonio Chacón als de meest productieve schepper van malagueña's en Enrique el Mellizo als de zanger die haar richting vrije maat heeft gestuwd. Juan Breva, geboren in Vélez-Málaga in 1844, is de zanger die het nauwst met de stad verbonden is; hij nam in het begin van de twintigste eeuw drie van zijn stijlen op, en Lorca wordt geciteerd waar hij zijn reusachtige gestalte contrasteert met een hoge, lichte stem. U hoeft geen malagueña te herkennen om ervan te genieten; let op een lange, onhaastige melodische lijn boven de gitaar.

Cafés cantantes, en een danseres in een café in Málaga

Flamenco verhuisde in de negentiende eeuw van familiefeesten naar betaalde podia. In 1881 opende Silverio Franconetti, zo vermeldt Wikipedia, het eerste flamencocafé van Sevilla, en Málaga had zijn eigen circuit: een lokale flamencogids telt meer dan vijftien cafés cantantes rond het Plaza de la Constitución vanaf het midden van de negentiende eeuw. De lithografie die hier wordt getoond, ondertekend door Henry Detouche met het woord Málaga, toont een danseres met een zwarte sjaal op een cafépodium, met zangers die achter haar zitten en het publiek dicht op elkaar gedrongen. Het is een tekening in plaats van een foto, maar de intimiteit die ze toont, is dezelfde intimiteit die een kleine tablao vandaag verkoopt. In die zin is een tablao een nakomeling van het cafépodium.

Málaga koestert de herinnering aan zijn zangers

Het oude centrum draagt herinneringen aan deze geschiedenis. Op de gevel van een restaurant genaamd El Chinitas, aan de Calle Moreno Monroe, eert een tegelplaquette die in het voorjaar van 2002 werd aangebracht de mensen die van Málaga een stad van zang hebben gemaakt. Op de plaquette staan namen als Juan Breva, La Trini, El Canario en El Piyayo. De plaquette is een korte les in hoeveel zangers de stad als de hare beschouwt. De namen lezen is een eenvoudige manier om alvast te luisteren naar het geluid van Málaga voordat de voorstelling begint. Een plaquette als deze is gratis te lezen en vereist geen ticket. De datum die op de tegel staat gedrukt is het voorjaar van 2002, en het portret bovenaan is gelabeld als El Chinitas.

De peña en haar museum

Een peña is een flamencoclub, het soort sociale groep dat UNESCO noemt als een van de manieren waarop de kunst wordt doorgegeven. De bekendste van Málaga is de Peña Juan Breva, opgericht in 1958 als eerbetoon aan de zanger en gevestigd in een pand aan de Calle Ramón Franquelo, in het oude centrum. De Andalusische toerismeboard vermeldt daar haar Museum voor Flamenco Kunst, en het gebouw herbergt de club en het museum samen. Een tablao is een plek om een voorstelling te zien; een peña is waar de gemeenschap rond de kunst haar levend houdt, onder zangers, gitaristen en luisteraars die elkaar buiten het commerciële circuit ontmoeten.

Een tablao, een peña, een restaurantshow

In de bewoording van Wikipedia is een tablao een locatie voor flamenco-optredens, en de term omvat ook de dansvloer. De formats die een bezoeker in Málaga tegenkomt, verschillen vooral in wat de voorstelling omringt. Een tablao zoals El Gallo Ronco verkoopt een kaartje voor een show van ongeveer een uur. Een restaurantshow bouwt de voorstelling in een maaltijd in, met eten dat tijdens de show wordt gekocht. Een peña is een club voor leden en liefhebbers en is niet opgezet als show voor passerende bezoekers. Weten welk van de drie je hebt geboekt, verklaart het grootste deel van wat er die avond gebeurt. El Gallo Ronco is het eerste format, dus beoordeel het als een betaald uur flamenco, niet als een maaltijd of een ledenavond.

Waar je op moet letten in een uur

Begin met de compás, de ritmische cyclus van de palo, die door de gitaar en de handklappen (palmas) wordt gedragen. Volg dan de stem, en als laatste de voeten. Soleá, een basispalo die vaak met slechts één gitaar wordt gespeeld, heeft een cyclus van twaalf tellen en een serieuze sfeer. Siguiriya behoort tot het diepe lied en telt twaalf tellen, met de klemtoon op één, drie, vijf, acht en elf. Tangos lopen in een vierdelige puls en zijn vaak levendig, en die gestage puls maakt ze het gemakkelijkste instapmoment voor een nieuwkomer om met een voet te volgen. De artiesten kiezen het programma, dus geen van deze is gegarandeerd. Het zijn een luisterhulp, en de andere gidsen op deze site gaan dieper in op de liederen van Málaga.

• Soleá: twaalf tellen, serieuze sfeer
• Siguiriya: diep lied, klemtoon op tellen 1, 3, 5, 8 en 11
• Tangos: vierdelige puls, vaak levendig
• Palmas: de handklappen die het compás gaande houden

Etiquette in een kleine zaal

Flamenco heeft zijn eigen traditie van publieksstemmen (Wikipedia verbindt het woord jaleo met het werkwoord jalear, aanmoedigen): jaleos zijn de aanmoedigende kreten, vaak arza of olé, die een moment markeren dat de artiesten zojuist hebben neergezet. Een nieuwkomer doet er het beste aan de zaal te volgen in plaats van die te leiden. De voorwaarden van het ticket voegen daar hun eigen praktische regel aan toe: zodra de voorstelling is begonnen gaan de deuren dicht en is toegang alleen tussen de nummers door mogelijk. Kom op tijd, nestel je neer voordat de lichten veranderen, en bewaar het gesprek voor de pauzes tussen de stukken, zodat de stem van de zangeres boven de zaal uit draagt. Dezelfde logica geldt voor het applaus: het einde van een stuk is het veilige moment.

Voor wie dit niet is

Sla dit over als je alleen de praktische details van één ticket wilt weten; de ticketsgids van El Gallo Ronco behandelt die. Dit vervangt ook niet het horen van de muziek. Een bezoeker die een formele les in flamencotechniek wil, heeft een cursus nodig, en wie een museumbezoek wil, heeft het Museum voor Flamenco Kunst, dat zijn eigen openingstijden aanhoudt die het waard zijn om te controleren voordat je gaat. Beschouw een tablao-voorstelling als een beleving die je eerst moet voelen voordat het een onderwerp is om te bestuderen, en laat de achtergrond hierboven rustig op de achtergrond van je gedachten meespelen terwijl de zangeres aan het werk is. Als je maar één idee onthoudt, laat het dan de polsslag van de gitaar zijn: de rest van de avond hangt daaraan.

Lees verder: Tickets voor El Gallo Ronco